Фридрих Эберт Атындағы Қор

Фридрих Эберт атындағы қор (FES) — 1925 жылы құрылған социал-демократиялық қор. Ол Германияның демократиялық жолмен сайланған алғашқы президенті Фридрих Эберттің есімімен аталады.
1954 жылы қор «демократиялық білім беруді дамытуға арналған қайырымдылық ұйымы» ретінде қайта құрылды. 1960-жылдардан бастап «дамуға көмек» саласында жұмыс істейді. Осы «көмек» аясында қор «демократия мен еркіндік қозғалыстарын», мысалы, Африка ұлттық конгресін қолдаған және «Грекия, Испания мен Португалиядағы диктаторлық режимдерді еңсеруде маңызды рөл атқарғаны» айтылады.
2018 жылы Германия мемлекеті қор жұмысына 170 миллион еуро көлемінде субсидия бөлген.
Қор қызметі «социал-демократияның негізгі идеялары мен құндылықтарына — еркіндік, әділеттілік және ынтымаққа» негізделеді. Коммерциялық емес ұйым ретінде FES партиядан тәуелсіз әрі автономды жұмыс істейтіні мәлімделеді.
FES сайтында қордың мына құндылықтарды қолдайтыны көрсетілген:
– шығу тегі, жынысы немесе дініне қарамастан барлық азаматтарға саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени деңгейде тең қатысу мүмкіндігін беретін ынтымақ құндылықтарына негізделген еркін қоғам;
– өміршең әрі қуатты демократия;
– баршаға лайықты еңбекпен қамтамасыз ететін тұрақты экономикалық өсім;
– білім мен денсаулық сақтау деңгейін арттыратын, кедейлікпен күресетін және азаматтарды өмірлік қиындықтардан қорғайтын әлеуметтік мемлекет;
– Еуропада және әлемде бейбітшілік пен әлеуметтік прогресс үшін жауапкершілік алатын мемлекет.
Сондай-ақ сайтта қор социал-демократияны мына бағыттар арқылы қолдап, нығайтатыны жазылған:
* Саяси-ағартушылық жұмыс. Германиядағы саяси білім беру бағдарламалары адамдарды саяси, кәсіподақтық және азаматтық салаларға белсенді қатысуға ынталандырады, ақпараттандырады және кәсіби тұрғыда даярлайды.
* Сараптамалық орталықтар. Қор экономикалық, әлеуметтік және білім беру саясатының негізгі мәселелері бойынша, сондай-ақ демократияны дамыту бағытында стратегиялар әзірлейді.
* Халықаралық ынтымақтастық. 100-ден астам елдегі кеңселер желісі арқылы FES «бейбіт ынтымақтастық пен адам құқықтары саясатын» қолдайды; демократиялық, әлеуметтік және конституциялық құрылымдарды қалыптастыру мен нығайтуға ықпал етеді; еркін кәсіподақтар мен мықты азаматтық қоғамды дамытуда бастамашы болады.
* Дарынды жастарды қолдау. Әсіресе табысы төмен немесе мигрант отбасыларынан шыққан студенттер мен докторанттарға арналған стипендиялық бағдарламалар жүзеге асырылады.
* Социал-демократияның ұжымдық жадын сақтау. Архив, кітапхана және заманауи тарих жобалары «социал-демократия мен кәсіподақтардың тарихи тамырын сақтап, әлеуметтік-саяси және тарихи зерттеулерге қолдау көрсетеді».
Қор стипендиялар тағайындайды. Мысалы, 2023–2024 жылдарға арналған Stiftung бағдарламасы Германияда әлемнің кез келген елінен үміткерлерге ашық. Friedrich Ebert Stiftung — 1925 жылы құрылған және Германияда орналасқан мемлекеттік зерттеу университеті деп көрсетіледі. Германиядағы барлық университеттер арасында бірінші орында, ал әлемдік рейтингте 175-орында екені айтылады. Стипендиялық бағдарлама оқу үшін қаржылық мүмкіндігі шектеулі студенттердің қажеттіліктеріне негізделген. Әлеуметтік ғылымдар, физика, инженерия, компьютерлік ғылымдар, химия, бизнес және исламдық білім беру, сондай-ақ ағылшын тіліндегі менеджмент пен даму пәндерін қоса алғанда, барлық негізгі бағыттар мен мамандықтар қолжетімді.
Қаржылық шарттары:
* Бакалавриат студенттеріне айына 750 еуро.

                                         * Магистратура бағдарламалары үшін айына 850 еуро.

                                         * Баласы бар ғалымдарға өтемақысыз 276 еуро жәрдемақы.

                                         * Медициналық сақтандыру қарастырылған.

Қор 50 жылдан астам уақыт бойы «IPG – Халықаралық саясат және қоғам» журналын шығарып келеді. Бұл — халықаралық саясат пен қауіпсіздік, еуроинтеграция және экология мәселелері бойынша диалогқа арналған онлайн-платформа. Авторлар «ең маңызды халықаралық оқиғаларды жай сипаттап қана қоймай, оларды талдап, бағалап, сынға алып, ашық пікірталасқа шақырады». «IPG – Халықаралық саясат және қоғам» журналының мақсаты — конструктивті пікірталас арқылы «өнімді ойлау үдерісін қалыптастыруға ықпал ету». Батыс және Шығыс Еуропа елдері арасындағы «ақпараттық диалогқа деген өткір қажеттілікті» ескере отырып, 2016 жылы журналдың орыс тіліндегі нұсқасын ашу туралы шешім қабылданған.

Журнал авторларының қатарында түрлі елдерден ондаған сарапшы бар. Қазақстанға қатысты материалдарды «Сорос-Қазақстан» қорының бұрынғы жобалық үйлестірушісі және «Оян, Қазақстан» қозғалысының негізін қалаушылардың бірі Қасымхан Қаппаров дайындайды. Сондай-ақ IPG алаңында Беларусь мемлекеттік университетінің халықаралық қатынастар кафедрасының доценті Роза Тұрарбекова да жарияланады. Ол Литвадағы ЕГУ-де шақырылған профессор, Қазақстандағы «Қайнар» университетінде деканның орынбасары болған. БАҚ-та Еуразияның өңірлік конструирленуі тақырыбында аналитикалық жарияланымдардың авторы. Ғылыми қызығушылықтары: саяси ислам және Орталық Азиядағы саяси жүйелер, Еуразияның өңірлік құрылымдануы.
Даудың ортасында
Бір қарағанда, FES — өзін мықты сарапшылар командасы бар зерттеу орталығы ретінде таныстыратын беделді ұйым. Алайда шетелдік мемлекеттердің үкіметтеріне өз көзқарасын таңуға тырысатын кез келген ҮЕҰ секілді, қор да бірнеше рет даулы жағдайларға тап болған.

2003 жылы Түркияда бірнеше неміс қоры өкілдеріне қарсы тыңшылық айыбымен сот процесі өтті. Іс елдің Мемлекеттік қауіпсіздік сотында қаралды. Айыпталушылар орындығында он бес адам — Konrad-Adenauer-Stiftung, Friedrich Ebert Stiftung, Heinrich-Böll-Stiftung, Friedrich-Naumann-Stiftung қорларының, сондай-ақ Неміс шығыстану институтының өкілдері болды. Ресми айыптау формулировкасы: «Жасырын қылмыстық қауымдастыққа қатысу».
Қор қызметкерлеріне Түркияның батысындағы Бергама елді мекені маңында алтын өндіру мен цианид қолдануды тоқтатуды мақсат еткен азаматтық бастаманы қолдады деген айып тағылды. Прокуратураның пікірінше, айыпталушылар «мемлекет қауіпсіздігіне нұқсан келтіретін жасырын әрекет» жүргізген. Сот процесіне түрткі болған — түрік публицисі Неджип Хаблемитоғлудың «Неміс қорлары және Бергама ісі» атты әшкерелеуші кітабының жарық көруі.
Алайда сотқа дейін бірқатар күмәнді оқиғалар орын алды: кітап авторы белгісіз адамдар тарапынан атып өлтірілді. Біраз уақыттан кейін іс бойынша прокурор белгісіз жыныстық жанжалға байланысты шеттетілді. Соның салдарынан айыптау позициясы әлсіреді.
ГФР үкіметі бастапқыдан-ақ айыптауларды абсурд деп атады. Ақырында жаңа прокурор ақтау үкімін шығаруды ұсынды, сот солай шешім қабылдады.

2008 жылы қор Минскідегі өкілдігін жабу рәсімін бастады — қызмет жүргізуге рұқсат берілмеген. Сол кезде Украина мен Беларусь бойынша аймақтық өкілдіктің басшысы Штефан Хробот бұл жағдайды «Беларусь үшін өкінішті жайт» деп атап, Германия, Еуропа, Украина және Беларусь арасындағы диалог пен ынтымақтастыққа қатысты жаңа идеялар ұсынылғанын айтқан. Алайда «Беларусьтегі өзгерген жағдайлар мен ресми тараптың қадамдары» өкілдікті жабуды сөзсіз еткен. Қор өкілі Маттес Бубе Беларусь билігі «әдеттегідей мұндай жағдайларда себеп түсіндірмейтінін», лицензияны жай ғана ұзартпағанын мәлімдеді. Оның айтуынша, соңғы уақытта Беларусьте жұмыс істеу «перспективасыз саясатқа» байланысты қиындаған.
2021 жылы Yeltsin Center мен Friedrich Ebert Stiftung арасында келісім жасалып, неміс тарапы Свердлов облысының оқушыларына арналған экскурсияларды қаржыландырған. Осы тұста журналистер қордың ресейлік оқушыларға қатысты қызметі бұған дейін жалпыұлттық жанжалға ұласқанын еске салды. 2017 жылдың қарашасында мектеп оқушысы Коля Десятниченко Bundestag қабырғасында сөз сөйлеп, Германиядағы бауырластар зиратын аралағанын және «соғыста қаза тапқан жазықсыз адамдардың, бейбіт өмір сүргісі келгендердің қабірлерін көргенін» айтқан. Кейін белгілі болғандай, оқушы Германияға алмасу бағдарламасымен барған. Ал Ұлы Отан соғысы тарихын зерттеуге арналған грантты Жаңа Уренгой гимназиясына дәл осы қор бөлген.
Кейінірек, 2021 жылдың соңында, қор Ельцин орталығында жабық іс-шара өткізгені туралы ақпарат тарады. Фестиваль ұйымдастырушысы — либералды оппозиция өкілі Юлия Галямина. Оның айтуынша, шара «еліндегі өмірді жақсартуға ұмтылатын жергілікті белсенділер мен журналистерді» біріктірген.
«Азаматтық қоғам Ресейде демократия идеалдарына қарай баяу, бірақ табанды түрде ілгерілеп келеді», — деп мәлімдеген Юлия Галямина.
Юлия Галямина 2020 жылғы Ресей Конституциясына қарсы науқан кезінде кеңінен танылды. Журналистердің анықтауынша, «Конституцияға түзетулерге жоқ» акциясының артында қашқын олигарх Михаил Ходорковский тұрған, ал «түсті революцияның» орталықтарының бірі «демократия тірегі» саналатын «еркін Екатеринбург» болуы тиіс болған.
2021 жылдың сәуірінде Friedrich Ebert Stiftung Ресейде және «Азаматтық жәрдем» комитетімен бірлесіп, Еуропалық одақтың қолдауымен «Осал топтарға тұрақты қолдау көрсетуді қамтамасыз ету үшін күш біріктіру» жобасын іске қосты. Жобаның мақсаты — ҮЕҰ-ларды, әлеуметтік кәсіпкерлерді және билік өкілдерін біріктіріп, гендерлік зорлық-зомбылықтан зардап шеккен әйелдерге, ЛГБТК+ тұлғаларға және мигранттарға Ресейдің бірнеше қаласында — Екатеринбург, Қазан, Барнаул, Новосибирск және Санкт-Петербургте көмек көрсету болды.
2022 жылдың сәуірінде Friedrich Ebert Stiftung Ресейде «қажетсіз ұйым» деп танылды. Қызметіне тыйым салынғанына қарамастан, қор өкілдері Ресейде демократияны ілгерілетуді жалғастыратынын мәлімдеді. Олар сыни көзқарастағы, ашық әрі прогрессивті ресейліктермен байланысты үзбейтінін және Ресейден шыққан белсенділерді қолдауды жалғастыратынын айтты.
2022 жылғы 3–4 желтоқсанда FES Германия Сыртқы істер министрлігімен бірлесіп Берлинде «Азаматтық соғысқа қарсы және гуманитарлық бастамалар жиналысын» ұйымдастырды. Онда Ресейдегі соғысқа қарсы наразылықтың стратегиясы талқыланды. Іс-шараға «Ашық Ресей» қозғалысының мүшесі Анастасия Шевченко, «Феминистік соғысқа қарсы қарсылық» қозғалысының жетекшісі Дарья Серенко және шешен сепаратистік 1ADAT желісінің үйлестірушісі Абубакар Янгулбаев қатысты. Конгресте эмиграциядағы белсенділердің бейімделуі, қаржыландыру мен гранттар мәселесі, сондай-ақ «ресейлік бірегейлік және шетелдегі отандастарды қабылдау мәселесі» талқыланды.
Бейкүнә жандар
Friedrich Ebert Stiftung қорының Қазақстандағы алғашқы тұрақты өкілі 1993 жылы жіберілді. Сол жылы кеңсе ашылып, кейін қордың барлық қызметі осы орталықтан үйлестіріле бастады. Қазақстан үкіметі мен Қор арасында алғашқы ресми келісімге қол қойылды. Содан бері FES Қазақстанда үздіксіз жұмыс істеп келеді.
Қазақстандағы өкілдіктің сайтында былай делінген:
«Қазақстанда жұмыс істеген бүкіл кезең ішінде Қор серіктестердің кең ауқымымен ынтымақтастық орнатты — университеттерден, азаматтық қоғам мен үкіметтік емес ұйымдардан бастап, кәсіподақтар, мемлекеттік мекемелер мен органдар, жергілікті қауымдастықтар және талдау орталықтарына дейін. Қазақстандық серіктестермен әріптестігіміз социал-демократия құндылықтарына негізделген. Орталық Азия өңірінде, Қазақстанда және әлемнің 100-ден астам еліндегі кеңселерімізде біз әлеуметтік әділеттілік, демократия, ынтымақ және трансұлттық желілер мен прогрессивті коалициялар құру жолында жұмыс істейміз».
Жалпы, FES-тің Қазақстандағы өкілдігінің интернет-ресурсында көтеріңкі көңіл-күй мен әдейі айқындалған оптимизм басым.
«Қазақстандағы серіктестерімізбен бірге біз ішкі, өңірлік және жаһандық мәселелер бойынша жұмыс істейміз. Әлеуметтік және гендерлік әділеттілікті, сондай-ақ саяси өмірге қатысуды қамтамасыз етуге және нығайтуға ұмтыламыз. Жастармен бірге жақсы болашақ қалыптастыру идеяларын әзірлейміз. Білім беру бағдарламалары арқылы еңбекшілердің мүддесін білдіруді күшейту бағытында әрекет етеміз және диалог алаңдарын жалғастырамыз. Қазақстанның құқықтық кодексін одан әрі дамыту мен заң үстемдігін нығайтуды қолдаймыз», — деп жазылған сайтта.
Қор Қазақстанда бірнеше бағдарламаны жүзеге асырады. Соның бірі — Young Leadership Program (YouLP), яғни білім алмасу бағдарламасы. Ол түрлі тақырыптарға арналған модульдерден тұрады. Бағдарламаның мақсаты — «18 бен 30 жас аралығындағы мақсатшыл әрі талантты қазақстандық жастарға саясат пен азаматтық белсенділікке ерекше назар аудара отырып, әртүрлі салада өз әлеуетін, дағдылары мен білімін нығайтуға мүмкіндік беру».

Friedrich Ebert Stiftung-тің Young Leadership Program (YouLP) бағдарламасының негізгі бөлігі ретінде қатысушылар мына тақырыптар бойынша алты модульден өтеді:
* Саясат және мемлекет

                                            * Гендер және медиа

                                            * Экономикалық және әлеуметтік даму

                                            * Адам құқықтары