Азаматтық Қатысу Жөніндегі Дүниежүзілік Альянс

Сондай-ақ CIVICUS былай келтіреді:
* Goalkeepers Youth Action Accelerator — БҰҰ-ның Тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізу үдерісін жеделдетуге арналған науқан.

                                               * Affinity Group for National Associations (AGNA) — ұлттық қауымдастықтар мен өңірлік платформаларды біріктіретін желі.

                                               * CIVICUS Youth — жас белсенділерді біріктіріп, жастардың әлеуетін дамытуға ықпал етеді.

                                               * Innovations for Change («Өзгеріс үшін инновациялар») — азаматтық кеңістікті қорғау мақсатында бірлесіп жұмыс істейтін адамдар мен ұйымдардың жаһандық желісі.

                                               * «Sustainable Roots» («Тұрақты тамырлар») бастамасы — ұйымдардың сыртқы қауіп-қатерлерге қаншалықты төзімді екенін бағалайды.

                                               * Diversity and Inclusion Group for Networking and Action (DIGNA) — азаматтық қоғамдағы инклюзивтік пен әртүрлілікке мүдделі өзгеріс енгізушілер мен пікір көшбасшыларын біріктіретін топ.

                                               * CIVICUS Monitor — 20-дан астам зерттеу серіктесі әзірлеп, басқаратын жаһандық зерттеу құралы. Ол әлемдегі азаматтық қоғамдағы өзгерістерді бақылап, азаматтық бостандықтардың жағдайын бағалайды.

                                               * Speak! — әлемнің түкпір-түкпіріндегі адамдарға ең өзекті мәселелерді талқылауға арналған платформа ұсынады.

CIVICUS ұйымында шамамен 70 қызметкер бар, ал оның басқарушы органы — азаматтық қоғамның 13 көшбасшысынан тұратын Халықаралық кеңес.

CIVICUS қызметін қаржыландыру түрлі көздерден түседі: институционалдық демеушілер, жеке және мүшелік жарналар, сондай-ақ CIVICUS Дүниежүзілік ассамблеясына тіркелу алымдары. 2017–2018 жылдардағы жиынтық кіріс шамамен 9,6 млн АҚШ долларын құраған.

Осы кезеңде CIVICUS өз жобаларын қаржыландыру және негізгі қолдау ретінде Нидерланд Сыртқы істер министрлігінен, Швецияның халықаралық даму және ынтымақтастық агенттігінен (Sida), Форд қорынан және Еуропалық комиссиядан қаражат алған.

Ұйымның сайтында донорлар тізімі мен қаржылық есептер жарияланбаған.

2017 жылы Азаматтық қатысу жөніндегі Дүниежүзілік альянс Орталық Азиядағы серіктестерімен бірге CIVICUS Monitor жобасын іске қосты.

«Әлем халқының небәрі үш пайызы ғана наразылық білдіру, бірігу және пікір айту құқықтары CIVICUS Monitor талаптарына сәйкес құрметтелетін, қорғалатын және қамтамасыз етілетін елдерде өмір сүреді. Бұл монитор — азаматтық кеңістік бойынша әлемдегі алғашқы жаһандық деректер жиынтығын ұсынады. Сондай-ақ CIVICUS азаматтық қоғамды дамыту саласында өрескел бұзушылықтар БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің жартысынан астамында, яғни 106 елде орын алып отыр деп есептейді. Олардың қатарында Орталық Азия елдері мен бұрынғы Кеңес Одағына кірген мемлекеттердің басым бөлігі бар», — делінген сол кездегі баспасөз хабарламасында.

Орталық Азиядағы CIVICUS серіктестері: Қазақстан бойынша — Қазақстанның адам құқықтары және заңдылықты сақтау жөніндегі халықаралық бюросы; Қырғызстан бойынша — «Құқықтық өркендеу»; Тәжікстан бойынша — «Nota Bene»; Түрікменстан бойынша — Түрікменстан адам құқықтары жөніндегі бастамасы; Өзбекстан бойынша — Орталық Азиядағы адам құқықтары қауымдастығы. Бұған қоса, басқа да өңірлік құқық қорғау топтары мен жеке құқық қорғаушылар қатысады.

«Біз бүкіл әлемдегі азаматтық кеңістікті бақылау және бағалауға бағытталған осы жаһандық бастаманың бір бөлігі болғанымызды мақтан тұтамыз. Қазіргі уақытта азаматтық қоғамның жұмыс істеу жағдайы тек біздің нысаналы өңірде (Орталық Азия мен жалпы посткеңестік кеңістікте) ғана емес, басқа елдерде де нашарлап барады. Сондықтан бұл алаңдатарлық үрдіске қарсы тұру үшін анағұрлым үйлестірілген күш-жігер қажет», — деді Адам құқықтары жөніндегі халықаралық серіктестік ұйымының директоры Бриджит Дюфо.
Анықтама:
Адам құқықтары жөніндегі халықаралық серіктестік (МППЧ), ағылшынша International Partnership for Human Rights (IPHR) — 2008 жылы Брюссельде құрылған бельгиялық үкіметтік емес құқық қорғау ұйымы. Ұйымның мәліметінше, ол «әртүрлі елдердегі азаматтық қоғам топтарымен тығыз жұмыс істеп, адам құқықтары мәселелерін халықаралық деңгейде көтеруге және олардың сақталуына ықпал етуге» бағытталған. Сонымен қатар дискриминацияға, әділетсіздікке және құқық бұзушылықтарға ең осал адамдар мен қауымдастықтардың мүддесін қорғайды. 2021 жылғы жағдай бойынша ұйымда шамамен онға жуық штаттық қызметкер мен кеңесші жұмыс істеген.

IPHR сөз бостандығының Қырымдағы жағдайы, Дағыстанда тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарына арналған баспананың жабылуы сияқты резонансты құқық қорғау тақырыптарына қатысты материалдар жариялаған. Сондай-ақ ол қамауда болған Алексей Навальныйды босатуды талап еткен, COVID-19 індетіне қарсы билік шараларын бағалаған және Шешенстан мен өзге өңірлердегі адам құқықтарының сақталуы мәселесін көтерген.

CIVICUS Monitor елдерді адамдардың бірлесіп әрекет етуіне және өзгерістерге қол жеткізуіне мүмкіндік беретін үш негізгі азаматтық бостандықтың қаншалықты сақталуына қарай бағалайды: бірігу бостандығы, бейбіт жиналыстар бостандығы, сөз бостандығы.
Бәрі бітті, басеке!
2023 жылдың желтоқсан айының басында CIVICUS «People Power Under Attack (PPUA) 2023 / Халық билігі шабуыл астында» атты кезекті жаһандық рейтингін жариялады. Онда 2023 жылы әлемдегі азаматтық кеңістікке әсер еткен негізгі үрдістерге шолу жасалған. Есепте CIVICUS Monitor зерттеу серіктестерінен алынған деректер пайдаланылған, соның ішінде Орталық Азияның бес елі бойынша мәліметтер International Partnership for Human Rights (IPHR) және оның өңірлік серіктестері тарапынан дайындалған.

Есепке сүйенсек, 2023 жылы Орталық Азияда азаматтық бостандықтардың әлсіреуі жалғасқан. Әсіресе бір кездері өңірдегі ең демократиялық ел саналған Қырғызстанда азаматтық қоғамға, тәуелсіз БАҚ-қа және билікке сын айтушыларға қысым күшейгені атап өтіледі. Бұл үдеріс ҮЕҰ мен медиаға қатысты шектеуші заң жобаларының қабылдануына, «жалған ақпарат таратты» деп айыпталған сайттардың бұғатталуына, жетекші тәуелсіз басылымдарды жабуға бағытталған сот талаптарының көбеюіне және үкімет сыншыларына қарсы саяси астары бар істер санының артуына әкелген.

Осы өзгерістерге байланысты Қырғызстандағы азаматтық кеңістік «қиындатылған» санатынан «қысымға ұшыраған» санатына ауыстырылды (0-ден 100-ге дейінгі шкала бойынша 40 балл, мұнда 100 — ең жоғары көрсеткіш). Бұған дейін Қазақстан «қысымға ұшыраған» (27/100), ал Тәжікстан (12/100), Түрікменстан (8/100) және Өзбекстан (18/100) «жабық» елдер ретінде бағаланған. CIVICUS Monitor рейтингтері бірігу бостандығы, бейбіт жиналыс бостандығы және сөз бостандығы туралы бірнеше дереккөзді, сондай-ақ мемлекеттің осы құқықтарды қорғау міндетін біріктіретін әдіснамаға негізделеді. Бұл туралы Қазақстанның адам құқықтары және заңдылықты сақтау жөніндегі халықаралық бюросы баспасөз хабарламасында жазған.

PPUA есебінде өңірдегі «шетелдік агенттер» туралы бастамалар да сөз болады. Ресми түрде олар ұлттық егемендікті қорғау мақсатында енгізілді деп түсіндірілгенімен, CIVICUS-тің бағалауынша, мұндай шаралар азаматтық қоғам қызметіне кең ауқымды салдар тигізуі мүмкін.

Мәселен, Қырғызстанда «шетелдік агенттер» туралы заң жобасы 2023 жылдың мамырында парламентке енгізіліп, жыл соңында қаралу сатысында болған. Егер заң қабылданса, шетелдік қаржы алатын және «саяси қызмет» деп кеңінен түсіндірілетін бағытта жұмыс істейтін ұйымдар «шетелдік өкіл» ретінде тіркелуге міндеттеледі. Талаптарды орындамаған жағдайда олардың қызметі сот шешімінсіз алты айға дейін тоқтатылуы мүмкін. Ал тіркелген ұйымдарға есептілік пен тексерулер бойынша қатаң талаптар жүктеледі. Көрші Қазақстанда үкімет шетелден қаржыландырылатын ҮЕҰ-лардың жария тізілімін енгізген, бұл мұндай ұйымдарды стигматизациялауға бағытталған қадам ретінде бағаланады.

Есепте 2023 жылы Тәжікстанда жабылған немесе жабылуға мәжбүрленген ҮЕҰ саны айтарлықтай артқаны айтылған. Рейтинг авторларының мәліметінше, Таулы-Бадахшан автономиялық облысында қауіпсіздік органдары азаматтық қоғам өкілдеріне немесе олардың туыстарына қарсы қылмыстық іс қозғаймыз деп қорқытып, ұйымдарын «ерікті түрде» жабуға итермелеген.

Сондай-ақ IPHR және оның серіктестері CIVICUS-пен ынтымақтастық аясында хабарлағандай, Өзбекстанда көптеген тәуелсіз құқық қорғау ҮЕҰ-ларына тіркеуден бірнеше рет бас тартылған, ал тіркелген ұйымдар шетелдік гранттарға қол жеткізу мәселесінде қоса алғанда елеулі шектеулерге тап болып отыр. Түрікменстанда бірде-бір тәуелсіз құқық қорғау ҮЕҰ ресми түрде тіркелмеген.

Қазақстандағы PPUA баяндамасы Орталық Азиядағы қылмыстық қудалаудың өзгеше айлауды басу құралы ретінде 2023 жылы да жалғасып отырғанын көрсетеді:

«Журналистер, блогерлер, азаматтық қоғам белсенділері мен адам құқықтары қорғаушылары бүкіл аймақ бойынша шабуылға ұшырады. Қырғызстандағы бір жоғары резонанс іс аясында, 2022 жылы қазан айында үкіметтік билік Кемпір-Абад су қоймасы мәселесімен байланысты Өзбекстанмен жер алмасуға қарсы шыққан жиырмаға жуық журналист, блогер, адам құқықтары қорғаушысы мен басқа да қоғамдық тұлғаларды қамауға алды. Бір жылдан кейін де бұл іс бойынша айыпталушылардың кейбіреулері алдын ала қамауда отыр, ал сот процесі жабық есіктер артында өтуде. Тәжікстанда мен Қазақстанда экстремизм туралы айыптаулар белсенділерге қарсы бірнеше рет қолданылды, соның ішінде адам құқықтары қорғаушысы Манучехр Холикназаров пен оппозициялық партия жетекшісі Марат Жыланбаевқа да. Елдегі белсенділерді бұрынғыша түрмеде ұстаумен қатар, Түрікменстан билігі шетелдегі белсенділерді мәжбүрлеп қайтаруға ұмтылды, бұл бірнеше белсенді блогердің депортациялануына алып келді. Түрікменстан билігі белсенділерге олардың туыстары, соның ішінде балалары арқылы да қысым жасады».

PPUA Орталық Азияда қалған бірлі-жарым тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдарының үздіксіз қысымға ұшырап отырғанын, ал онлайн-контентке қол жеткізудің шектелгенін атап өтеді. Қазақстан мен Қырғызстандағы заң жобалары БАҚ пен онлайн-платформаларға мемлекеттің шектен тыс бақылау жасауына алып келуі мүмкін, ал бірқатар елдерде блог жүргізуге жаңа шектеулер енгізілді. Тәжікстанда сот шешімімен кемінде екі бәлкім тәуелсіз басылым — «Жаңа Тәжікстан 2» сайты мен «Памир Daily News» экстремистік деп танылып тыйым салынды, ал Қырғызстанда жыл соңында «Kloop» порталын жабу туралы талап сотта қаралды, себебі ол сыни материалдар жариялаған деп айыпталды. Түрікменстанда «интернетке кең ауқымды цензура жалғасып, мыңдаған сайттар еркін бұғатталды».

PPUA 2022 жылы Орталық Азиядағы үкіметке қарсы наразылықтарды басып-жаншумен байланысты адам құқықтарының ауыр заңбұзушылықтары үшін, соның ішінде Қазақстандағы «Қанды қаңтар» оқиғалары, 2022 жылы мамырдағы Тәжікстанның ТДБО-дағы толқулар және 2022 жылы шілдедегі Өзбекстанның Қарақалпақстан Республикасындағы оқиғалар үшін жауапкершіліктің жалпылама жоқтығын мәлімдейді.

«Биліктің заңбұзушылықтарға қатысты мәлімдемелерді тергеу және кінәлілерді жауапкершілікке тарту жөніндегі шаралары тәуелсіздіктен, мұқият болудан және тиімділіктен мүлде жұрдай, бұл шектен тыс күш қолдану, азаптау мен қатыгез қарым-қатынас және адам құқықтарының өзге де ауыр заңбұзушылықтары үшін жазасыздықтың басым болуына алып келеді», — деп жазылған есепте.

2024 жылы қаңтарда Азаттық CIVICUS тағы бір есеп жариялағаны туралы материал шығарды, онда Қазақстанда «2022 жылғы Қаңтар оқиғаларынан кейін президент Қасым-Жомарт Тоқаев жариялаған саяси жүйені жаңғырту шеңберінде, тіркеу ценз төмендетілгеніне қарамастан, шынайы оппозициялық күштер партиялар тіркеуге жіберілмеді» деп атап өтілген. Құжатта «оппозициялық белсенділер қудалауға және қысымға ұшырай беруде» деп айтылады.

«Саяси оппозициялық топтар партия ретінде тіркелуге тырысқанда кедергілерге кезікті, ал олардың мүшелері биліктің қудалауына ұшырады. «Алға, Қазақстан!» оппозициялық тобы 2022 жылдың мамырынан 2023 жылдың желтоқсанына дейін ресми тіркелуге 21 рет өтініш берді, бірақ әр жолы бас тартылды. Ол ұсынған тізімдер талаптарға сай келмеді деп саналды. Осы тіркелмеген партияның жетекшісі Марат Жыланбаев қарашада «экстремизм» бабымен жеті жыл бас бостандығынан айыруға сотталды. Қытайдан тарихи отанына оралған немесе Шыңжаңда тұратын этникалық қазақтардың құқықтарын қорғайтын «Атажұрт» ұйымы да партиялық тіркелуге өтінім берді, бірақ бас тартылды. Оның тізімінде кәмелетке толмағандар немесе басқа партия мүшелері бар деп айтылды. «Атажұрт» белсенділері тіркелуге тырысуына байланысты қысымға ұшырады, оның ішінде қорқытатын телефон қоңыраулары мен өзге де үркіту нысандары болды. Қарашада белсенді Қапар Ахат «тіркелмеген қоғамдық бірлестікке қатысу» бабымен айыппұлға тартылды, себеп: ол әлеуметтік желіде «"Атажұрт" партиясына қосылыңыздар» деп жазды», — деп жазды Азаттық.

Бұдан басқа, есепте Қазақстан билігі бейбіт жиналыс бостандығы құқығын «жүйелі түрде» бұза беретіні атап өтілген: әкімдіктердің алдын ала рұқсатынсыз өткізілген бейбіт акцияларға қатысушыларды ұстап, жазалай отырып, бейбіт жиналыстар өткізу туралы өтініштерді «қасақана» қабылдамай тастайды.

«Билік «жиналыс» ұғымының кең түсіндірілуін жиі пайдаланып, белсенділерді жиналыстарға қатысқаны үшін ұстады, мысалы: Алматы әкімімен кездесу, белсенділерге қатысты істер қаралған сот ғимараттары жанындағы жиналыстар немесе тіркелмеген оппозициялық партияның ["Алға, Қазақстан!"] түрмедегі жетекшісі Марат Жыланбаевты қолдау акциясы ретінде өткізілген жүгіріс сияқты іс-шараларға қатысқандары үшін», — деп жазылған есепте.

Басқа мәселелер қатарында адам құқықтары қорғаушылары қыркүйекте үкіметтік сайтта шетелден қаржыландырылатын тұлғалар мен ұйымдардың тізілімін жариялағаны үшін сын айтты.

«Бұл ашық тізілім, барлық белгіге қарағанда, басқа елдерде ұсынылған «шетелдік агенттер» туралы заңдармен бір мақсатқа қызмет етеді, бұл Қазақстанда шетелден қаржыландырылатын топтарды бақылауға, стигматизациялауға және кемсітуге бағытталған қосымша шаралардың соңынан ере келуі мүмкін деген алаңдаушылық туғызады», — деп жазылған есепте.